Al jaren horen artsen dezelfde klacht van long covid-patiënten: constant moe, geen puf om iets te ondernemen, en een hoofd dat aanvoelt alsof het in de mist hangt. Bloedonderzoek liet vaak niets bijzonders zien, waardoor patiënten soms te horen kregen dat het "tussen de oren" zat. Een nieuwe studie uit Toronto zet daar nu een streep door. Onderzoekers van het Centre for Addiction and Mental Health hebben voor het eerst met hersenscans aangetoond dat long covid daadwerkelijk schade aanricht in het dopaminesysteem, en dat die schade precies overeenkomt met de symptomen die patiënten al die tijd beschreven.
Wat de hersenscans lieten zien
Het onderzoeksteam, onder leiding van neurowetenschapper Jeffrey Meyer, scande de hersenen van 24 volwassenen met long covid en vergeleek die met 24 gezonde leeftijdsgenoten. Met PET-scans brachten ze de dichtheid van dopamine-afgevende zenuwuiteinden in het striatum in kaart, het hersengebied dat motivatie, beweging en geheugen aanstuurt. Het verschil was groot: bij de long covid-groep lag de dopamine-activiteit tot 20 procent lager dan bij de controlegroep, met de grootste afwijking in het gebied dat motivatie en apathie regelt.
Dat is de eerste keer dat onderzoekers concreet zenuwschade laten zien bij long covid, in plaats van alleen ontstekingswaarden of vage symptoomlijstjes. De bevindingen zijn gepubliceerd in eBioMedicine, een wetenschappelijk tijdschrift dat onderdeel is van de Lancet-familie.
De keuze voor dopamine-zenuwcellen was overigens geen toeval. Deze cellen zitten dicht op de ACE2-receptor, dezelfde ingang die het coronavirus gebruikt om cellen binnen te dringen, en staan al langer bekend als kwetsbaar voor ontstekingsschade elders in het lichaam. Die combinatie maakte het striatum een logische plek om te onderzoeken, en de resultaten bevestigen nu wat het team op basis daarvan al vermoedde.
Waarom dopamine het verschil maakt
Dopamine krijgt vaak het stempel "genotsstofje", maar de rol ervan reikt veel verder. Het stuurt ook aan hoeveel energie je hebt om iets te beginnen, hoe scherp je geheugen werkt en hoe soepel je bewegingen verlopen. Raakt dat systeem beschadigd, dan ontstaat precies het plaatje dat long covid-patiënten al jaren melden: geen zin om iets op te pakken, trager bewegen, en moeite om informatie vast te houden.
Het team van Meyer vond eerder al verhoogde ontstekingswaarden in diezelfde hersengebieden. De nieuwe scans laten zien dat die ontsteking mogelijk de zenuwuiteinden zelf beschadigt, of dat de zenuwschade juist de ontsteking veroorzaakt. Welke van de twee het eerst komt, is nog niet duidelijk. Wel is duidelijk dat het om een meetbaar, fysiek proces gaat en niet om een vage restklacht.
Hoeveel mensen dit raakt
In Nederland geeft ruim 3 procent van de volwassenen aan langdurig klachten te houden na een coronabesmetting, blijkt uit onderzoek van het RIVM. Bij jongeren tussen de 12 en 25 jaar ligt dat percentage zelfs op ongeveer 5 procent. Vermoeidheid en geheugenklachten staan daarbij steevast bovenaan de lijst. Wereldwijd betreft het naar schatting 5 procent van de bevolking, een groep die tot nu toe weinig concrete behandelopties had omdat niemand precies wist waar in het lichaam het probleem zat.
Dat gebrek aan een duidelijke oorzaak zorgde voor een vervelend neveneffect: veel patiënten voelden zich niet serieus genomen. Onderzoek naar de gezondheidsimpact van je sociale omgeving laat zien hoe zwaar het weegt als klachten onzichtbaar blijven en de omgeving moeite heeft om ze te begrijpen.
Wat dit betekent voor behandeling
Omdat er al langer medicijnen bestaan die het dopaminesysteem beïnvloeden, denk aan dopamineprecursors en stoffen die de afbraak van dopamine remmen, ziet Meyer concrete aanknopingspunten voor klinische trials. Zijn team bereidt een onderzoek voor waarin ze testen of dopamine-gerichte medicatie long covid-patiënten daadwerkelijk helpt herstellen. De eerste resultaten worden pas in 2027 verwacht, dus een pasklare pil is er nog niet.
Belangrijk om te vermelden: de studie is een momentopname. Er zijn geen scans van vóór de coronabesmetting, dus het is nog niet zeker of de schade blijvend is of dat het systeem zich op termijn herstelt. De onderzoekers benadrukken zelf ook dat vervolgonderzoek met scans over tijd nodig is om dat te bevestigen. Ook de groepsgrootte, 24 patiënten tegenover 24 gezonde deelnemers, is aan de kleine kant, al is dat gebruikelijk bij dit soort kostbare PET-onderzoek. Grotere vervolgstudies moeten uitwijzen of de gevonden verschillen overeind blijven bij een bredere groep patiënten.
Wat je nu al kunt doen als de vermoeidheid aanhoudt
Zonder pasklare medicatie blijft de aanpak voorlopig gericht op het hanteerbaar houden van klachten. Voldoende rust nemen vóórdat je uitgeput raakt, in plaats van pas wanneer het te laat is, blijkt in de praktijk effectiever dan doorbijten. Ook het zenuwstelsel zelf helpen kalmeren maakt verschil: de nervus vagus activeren kan de balans tussen aanspannen en herstellen ondersteunen, al is het geen vervanging voor medische behandeling. Daarnaast melden steeds meer long covid-patiënten dat aandacht voor hun hele lichaam helpt, inclusief hoe je darmen en je brein op elkaar inspelen, aangezien ontstekingsprocessen zich zelden tot één orgaan beperken.
Het belangrijkste nieuws van deze studie is misschien niet de precieze uitkomst, maar de bevestiging zelf: long covid-vermoeidheid is geen inbeelding en geen kwestie van doorzetten. Het is een meetbare verandering in de hersenen, en dat opent eindelijk de deur naar onderzoek dat verder gaat dan symptoombestrijding.